صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )

مقدمه 66

كسر أصنام الجاهلية

مقالهء سوم اين مقاله در ذكر صفات ابرار ونيكان وعاملان است ، كه درجاتشان پايين ودون درجات نزديكان ومقرّبان است . ودر نه فصل تنظيم يافته است . فصل اوّل : در اينستكه چگونه مىتوان به منازل آنها رسيد . أو توضيح مىدهد كه أنواع واقسام طريق تصفيه عبارت است از : اقامهء وظايف عبادت ، ادامهء مراسم عدالت وازالهء وساوس عادت . بناى اوّل بر تهذيب اخلاق وتقويم ملكات است ؛ بناى دوم بر اقامهء مراسم عبوديّت وبندگى واداى شكر بر نعمتهاى ربوبي وعطاياى الهى است ؛ وبناى سوم بر ترك چيزهايى است كه با آنها الفت وخو گرفته‌ايم ونيز دورافكندن چيزهايى است كه از آنها لذّت مىجوئيم . سلوك هيچ يك از اين طرق به پايان نمىرسد وكمال نمىيابد ، مگر با سلوك دو طريق ديگر ، همچنانكه همهء آنها جز با شوق به معبود حقيقي وخير محض استقامت نمىپذيرد ؛ وشوق به أو هم امكان نمىيابد ، مگر بعد از شناخت ومعرفت أو . بعلاوة غايت سلوك وحركت نيز چيزى جز معرفت نيست ؛ يعنى معرفت هم مبدأ است وهم نهايت ، هم فاعل است وهم غايت . از حيث علم وايمان اوّل است واز حيث شهود وعيان آخر . اينجاست كه اوّل دايره به آخرش مىپيوندد ، وجز معروف ومعشوق ، ومشتاق إليه ومسلوك إليه چيزى نمىماند . مقصود اينكه ديگر نه غايتى مىماند ونه معرفتي ، نه مشتاقى ونه شوقى ، نه سالكى ونه مسلوكى ؛ اوّل عين آخر مىگردد ، باطن عين ظاهر ووجود منحصر در موجود معبود . تمام وسوسه‌هاى وهم مضلّ وخيال ضالّ كه موجب توهّم وتخيّل واثبات كثرت واثنينيّت در واجب متعال است ، زوال مىيابد وناپديد مىشود ووحدت حقيقي ظاهر وآشكار مىگردد . فصل دوم در اشاره به صفت عشق وشوق است . مىگويد : با اينكه عدّه‌اى از فرورفتگان در عالم أجسام وچرندگان در چراگاههاى چهار پايان ، مانند برخى از منتسبان به علم كلام ، صفت جليلهء عشق وشوق را نسبت به خداى سبحان انكار